است ! از يك دوره كتاب حديث ، كه حدود پنجاه كتاب « 1 » است و همهء احكام اسلام را در بردارد ، سه - چهار كتاب مربوط به عبادات و وظايف انسان نسبت به پروردگار است ، مقدارى از احكام هم مربوط به اخلاقيات است ؛ بقيه همه مربوط به اجتماعيات ، اقتصاديات ، حقوق ، و سياست و تدبير جامعه است . شما آقايان ، كه نسل جوان هستيد و ان شاء اللَّه براى آيندهء اسلام مفيد خواهيد بود ، لازم است در تعقيب مطالب مختصرى كه بنده عرض مىكنم در طول حيات خود در معرفى نظامات و قوانين اسلام جديت كنيد . به هر صورتى كه مفيدتر تشخيص مىدهيد ، كتباً ، شفاهاً ، مردم را آگاه كنيد كه اسلام از ابتداى نهضت خود چه گرفتارىهايى داشته ، و هم‌اكنون چه دشمنان و مصايبى دارد . نگذاريد حقيقت و ماهيت اسلام مخفى بماند ، و تصور شود كه اسلام مانند مسيحيت اسمى - و نه حقيقى - چند دستور دربارهء رابطهء بين حق و خلق است ، و « مسجد » فرقى با « كليسا » ندارد . آن روز كه در غرب هيچ خبرى نبود و ساكنانش در توحش به سر مىبردند و امريكا سرزمين سرخ پوستان نيمه‌وحشى بود ، دو مملكت پهناور ايران و روم محكوم استبداد و اشرافيت و تبعيض و تسلط قدرتمندان بودند ، و اثرى از حكومت مردم و قانون در آنها نبود « 2 » ؛ خداى تبارك و تعالى به وسيلهء رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم قوانينى فرستاد

--> ( 1 ) . « كتاب » در اصطلاح اهل فقه و حديث به ابوابى گفته مىشود كه در آنها احاديث مربوط به يك موضوع‌جمع‌آورى شده ، يا احكام خاص يك موضوع مورد بحث قرار گرفته است . مانند « كتاب التوحيد » ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « كتاب الصلاة » و مانند آن . فىالمثل دوره كافى - در حديث - شامل 35 « كتاب » است و يا شرائع الإسلام - در فقه - بيش از پنجاه « كتاب » دارد . ( 2 ) . تاريخ تمدن اسلامى ، جرجى زيدان ، ج 10 ، ص 33 - 41 ؛ تاريخ اجتماعى ايران ، مرتضى راوندى ، ص 660 ؛ ايران در زمان ساسانيان ، آرتور كريستين‌سن ، ص 470 و 523 ؛ جهان در عصر بعثت ، شهيد محمدجواد باهنر ، اكبر هاشمى رفسنجانى ؛ تاريخ روم ، آلبر ماله و ژول ايزاك ؛ تاريخ كليساى قديم در امپراتورى روم .